అంతరిక్ష అన్వేషణ కోసం భారత్ దార్శనికత

– డా. ఎస్. సోమనాథ్

అమరావతి, నేటి పత్రిక ప్రజావార్త :
ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ నేతృత్వంలో, భారత అంతరిక్ష ప్రయాణం కేవలం అద్భుతమైన మిషన్ల పరంపరగా మిగిలిపోలేదు—ఇది ఇప్పుడు దేశ ప్రజల గుండెచప్పుడుగా, ప్రతిరోజూ నిలిచే ప్రేరణగా మారింది. 2025 ఆగస్టులో, ఇంటర్నేషనల్ స్పేస్ స్టేషన్లో త్రివర్ణ పతాకాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, గ్రూప్ కెప్టెన్ శుభాంశు శుక్లా మన ప్రధాని తో సంభాషించిన సందర్భం, ప్రతి భారతీయునికీ గర్వకారణమైన క్షణంగా నిలిచింది. ఆ ఘట్టాన్ని ప్రధానమంత్రి “అమృత కాలంలో ఒక ప్రాముఖ్యమైన అధ్యాయం”గా అభివర్ణించారు.. చాలా మందికి, ఆ క్షణం భారత్ అభివృద్ధి వారి సొంత హృదయ స్పందనలో భాగమైనట్లు అనిపించింది. ఇది కేవలం విజ్ఞాన శాస్త్రం మాత్రమే కాదు — దృష్టి, దిశాదర్శక కార్యక్రమాల ద్వారా జాతి గుర్తింపు మళ్లీ రూపుదిద్దుకుంటున్న ప్రక్రియగా నిలిచింది.

2023 ఆగస్టు 23న చంద్రయాన్-3 భారతదేశాన్ని చంద్రుడి దక్షిణ ధ్రువం మీద అడుగుపెట్టిన మొదటి దేశంగా మార్చినప్పుడు కూడా అదే స్ఫూర్తి ప్రతిధ్వనించింది. “ఇప్పుడు చంద్రుడిపై భారత్ ఉంది” అంటూ ఆ పాయింట్ కు శివశక్తి అనే పేరుని ప్రధాని మోదీ ప్రకటించారు. ఆ మాటలు తరగతి గదుల్లోనూ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోనూ, ఇంటి లివింగ్ రూంలోనూ ఒకేలా సమానంగా ప్రతిధ్వనించాయి. భారత చంద్ర అన్వేషణ కార్యక్రమం నిజంగా మార్గదర్శకంగా నిలిచింది: చంద్రయాన్-1 (2008) చంద్రుడిపై నీటి అణువుల ఉనికిని గుర్తించగా, చంద్రయాన్-2 (2019) చంద్రుడి భౌగోళిక పరిస్థితిని ఖచ్చితత్వంతో మ్యాప్ చేసి, చంద్రయాన్-3 (2023) విజయానికి పునాది వేసింది. ఇదే మిషన్ ద్వారా ప్రపంచంలోనే తొలిసారిగా చంద్రుని దక్షిణ ధృవానికి సమీపంలో సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేయడం సాధ్యమైంది. విక్రమ్ ల్యాండర్, ప్రయాన్ రోవర్ చంద్రుడిపై ఒక సంపూర్ణ చంద్ర దినం పాటు అన్వేషణ జరుపుతుండగా, పిల్లలు తమ నోటుబుక్స్లో చంద్రుడి దృశ్యాలను చిత్రించారు, పరిశోధకులకు తమ శ్రమ ఫలించిన అనుభూతి కలిగింది, ప్రజలు భారత అంతరిక్ష గాథలో తమ భవిష్యత్తుని చూడగలిగారు.
భారతదేశం అంతరిక్ష రంగంలో విశ్వసనీయమైన గ్లోబల్ భాగస్వామిగా సైతం నిలిచింది. భారత రాకెట్లలో 400కి పైగా విదేశీ ఉపగ్రహాలను అంతరిక్షంలోకి పంపింది. 2014 లో, భారతదేశం మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (మంగళయాన్) తో తన తొలి ప్రయత్నంలోనే అంగారక కక్ష్యకు చేరుకున్న మొదటి ఆసియా దేశంగా, ప్రపంచంలో నాలుగో దేశంగా అవతరించింది. బహుళ-సంస్థాగత సహకారం ద్వారా నిర్మితమైన ఆదిత్య-L1 మిషన్ (2023), సూర్యుని చుట్టూ ఉండే కాంతి వలయం, అంతరిక్ష వాతావరణంపై దాని ప్రభావం గురించి అపూర్వమైన అంతర్దృష్టులను అందిస్తోంది. XPoSat (2024) కృష్ణ బిలాలను అధ్యయనం చేస్తుండగా, SpadeX (2024) భవిష్యత్తు అంతరిక్ష కేంద్రాలు, చంద్ర మిషన్ల కోసం ఇన్-ఆర్బిట్ డాకింగ్ను ప్రదర్శించింది.

అమృతకాలానికి కొత్త అంతరిక్ష దార్శనికత
విధానం, సంస్కృతి, ఆకాంక్షలను పునర్నిర్మించడం అనే మైలురాళ్ళు 2014 నుంచి మోదీ రాస్తున్న ఒక పెద్ద కథలో భాగం. ఆయన రోడ్మ్యాప్ ధైర్యంతో కూడుకున్నది: మానవ అంతరిక్షయానం కోసం గగనయాన్ ప్రోగ్రామ్ కొనసాగింపు, చంద్రుడిపై మరింత లోతైన అన్వేషణకు చంద్రయాన్-4&5, ప్రత్యేక శుక్ర గ్రహ మిషన్, 2035 నాటికి భారతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం (BAS) ఏర్పాటు, 2040 నాటికి భారతీయులు చంద్రుడిపై కాలుమోపడం.. ఇవన్నీ అందులో ఉన్నాయి. ఇవి దూరమైన కలలుగా కాకుండా, అమృతకాల స్పూర్తికి అనుగుణంగా ఉన్న జాతీయ లక్ష్యాలు అని చెప్పచ్చు.
భవిష్యత్తు మిషన్ల కోసం 40-50 శిక్షణ పొందిన అంతరిక్ష వ్యోమగాములతో కూడిన ఒక సమూహాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని ప్రధాన మంత్రి పిలుపునిచ్చారు. 2025 జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం సందర్భంగా, భారతదేశ మానవ అంతరిక్ష కార్యక్రమంలో తమను తాము భాగస్వాములుగా చూసుకోవాలని ఆయన యువ పౌరులను కోరారు. రూ.20,000 కోట్ల పైగా బడ్జెట్తో గగనయాన్ ప్రాజెక్ట్ సక్రమంగా ముందుకు సాగుతోంది. భారత వైమానిక దళంలో నలుగురు టెస్ట్ పైలట్లు శిక్షణ పొందుతున్నారు, అలాగే… మానవ రహిత, సిబ్బందితో కూడిన విమానాల శ్రేణి భారతదేశపు మొట్టమొదటి స్వదేశీ మానవ అంతరిక్ష యాత్రలో ముగుస్తుంది, ప్రస్తుతం ఇది 2027 నాటికి లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

అనువర్తనాలు, అన్వేషణ, నిధులు
అంతరిక్ష సాంకేతికత నేడు పాలన, రోజువారీ జీవితంలో భాగంగా మారిపోయింది. ఉపగ్రహాలు ఆపద సూచనలు అందిస్తూ, మత్స్యకారులకు మార్గనిర్దేశం చేసి, పంట దిగుబడి, బీమా దావాలను అంచనా వేస్తూ, రైల్వే భద్రతను పెంచుతూ, ప్రధాని గతి శక్తి కార్యక్రమానికి భౌగోళిక డేటా మూలాధారాన్ని అందిస్తున్నాయి. అంతరిక్షం ఇకపై అందని విలాసం కాదు, ప్రతీ భారతీయునికీ అందుబాటులో ఉన్న ప్రజాస్వామ్య వనరుగా మార్చాలని మోదీ గట్టి దృష్టి పెట్టారు.
అదే సమయంలో, అంతరిక్ష అన్వేషణ STEM విద్య, అధునాతన పరిశోధన, శ్రామిక శక్తి అభివృద్ధికి ఆజ్యం పోస్తుంది. అంతరిక్ష కార్యకలాపాలలో ఆటోనమి, రోబోటిక్స్, అంతరిక్షం రంగంలో తయారీ, పరిశీలన, గ్రహాంతర ప్రయాణం వంటి భవిష్యత్తు సన్నద్ధ సాంకేతికతలు అభివృద్ధి అవుతున్నాయి, తద్వారా భారతదేశం ఈ వ్యూహాత్మక సవాల్ లో నాయకత్వాన్ని కొనసాగిస్తుంది..
భారత అంతరిక్ష రంగంలో మార్పు సంకల్పంతో ఆశయపూర్వకంగా జరుగుతోంది. మోదీ ప్రభుత్వ పక్కాగా ప్రైవేటు రంగ సంస్థలకు అవకాశం ఇచ్చి, 350కి పైగా స్టార్టప్లు ఉపగ్రహాలు, రాకెట్లు, గ్రౌండ్ సిస్టమ్స్ నిర్మిస్తున్న సమృద్ధి వైవిధ్యాన్ని సృష్టించారు. 2013-14లో రూ.5,615 కోట్లు ఉండే అంతరిక్ష బడ్జెట్, 2025-26కి రూ.13,416 కోట్లకు అంటే మూడు రెట్లు పెరిగింది. దానికి తోడుగా వాడుకరి నిధులలో మరో రూ.5,000 కోట్లు అందించారు. ప్రస్తుతం $8 బిలియన్ల విలువైన భారత అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ.. రానున్న కాలంలో $44 బిలియన్లకు పెరిగి, ఉద్యోగాలు, పరిశ్రమలు, ఆవిష్కరణలను సృష్టిస్తుంది.
తరువాతి తరానికి ప్రేరణ
రానున్న ఐదేళ్లలో 5 అంతరిక్ష యునికార్న్లను అందించాలని, అలాగే వార్షిక ప్రయోగాలను దాదాపు పది రెట్లు పెంచి సంవత్సరానికి యాభైకి పైగా ప్రయోగాలు చేపట్టాలని ప్రధానమంత్రి సూచించారు. ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యంతో, భారతదేశం సెమీ-క్రయోజెనిక్స్, ఎలక్ట్రిక్ ప్రొపల్షన్, క్వాంటం కమ్యూనికేషన్ మరియు ఇన్-ఆర్బిట్ సర్వీసింగ్కు సంబంధించిన సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేస్తోంది.
ఈ దార్శనికతకు యువతే కేంద్ర బిందువు. ఈ సంవత్సరం భారతదేశంలో నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ ఖగోళ శాస్త్రం, ఖగోళ భౌతిక శాస్త్ర ఒలింపియాడ్లో 60 కి పైగా దేశాల నుంచి దాదాపు 300 మంది పాల్గొన్నారు. ఇస్రో రోబోటిక్స్ ఛాలెంజ్, ఇండియన్ స్పేస్ హ్యాకథాన్ వంటి కార్యక్రమాలు పాఠశాల, కళాశాల విద్యార్థులను రోవర్లు, ఉపగ్రహాలు, రాకెట్లతో నేరుగా పరిచయం చేస్తూ, రేపటి ప్రయోగశాలలు మరియు ప్రయోగ వేదికలు వారి హక్కుగా ఉంటాయని నమ్మకాన్ని పెంపొందిస్తున్నాయి.
జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం ముందు నిర్వహించిన నేషనల్ మీట్ 2.0లో 300కి పైగా వినియోగదారు సంభాషణలతో 5,000 పేజీలకు పైగా డాక్యుమెంటేషన్ రూపొందింది. ఈ 15 సంవత్సరాల రోడ్మ్యాప్ ప్రతి మిషన్ను వికాస భరత 2047 దృష్టితో సమన్వయపరుస్తుంది.

ప్రపంచ సహకారాలు మరియు నాయకత్వం
అంతరిక్షాన్ని గ్లోబల్ కామన్స్గా చూస్తూ, భారత నాయకత్వం సార్వత్రిక అభివృద్ధిగా మారేలా మోదీ నిరంతరం ప్రస్తావిస్తున్నారు. దక్షిణ ఆసియా ఉపగ్రహం పక్క దేశాలకు కమ్యూనికేషన్ సామర్థ్యం అందించినప్పుడే, G20 సమావేశంలో భారతదేశం వాతావరణ, పర్యావరణ పరిశీలన కోసం “G20 ఉపగ్రహం”ను ప్రకటించింది, దీనిలో సేకరించిన డేటాను అన్ని దేశాలతో పంచుకుంటుంది.

NASAతో NISAR, CNESతో TRISHNA, JAXAతో LUPEX, మరియు ESA యొక్క ప్రోబా-3లో భారతదేశం పాల్గొనడం వంటి సహకార మిషన్లు వసుధైవ కుటుంబం యొక్క నీతి ద్వారా మార్గనిర్దేశం చేయబడిన ప్రపంచ భాగస్వామిగా భారతదేశం యొక్క ఎదుగుదలను ప్రదర్శిస్తాయి.

ప్రజల అంతరిక్ష యానం
మోదీ నాయకత్వంలోని భారత అంతరిక్ష యానం కేవలం రాకెట్లు, ఉపగ్రహాలకే పరిమితం కాకుండా, దేశం తన స్వరూపాన్ని కొత్త దృక్కోణాలతో కనుగొంటూనే ఉంది. ఇంటర్నేషనల్ స్పేస్ స్టేషన్లో శుభాంశు శుక్లా చేసిన గౌరవనివాళి, చంద్రయాన్-3 విజయవంతమైన ల్యాండింగ్, చిన్న పట్టణాల నుండి 350 స్టార్టప్లు అంతరిక్ష వ్యవస్థలు రూపకల్పన చేయడం, ఒలింపియాడ్లలో యువ విద్యార్థుల పోటీలు, మరియు ఉపగ్రహాలు జాతీయ భద్రత, ప్రజా సేవల్లో మౌనంగా పని చేయడం—అన్నీ ఒకే కథలో భాగం.
ఈ అమృతకాలంలో, భారతదేశం కేవలం అంతరిక్ష యుగంలో పాల్గొనే దేశం కాదు—దాన్ని రూపొందిస్తున్న దేశమైంది. ఎందుకంటే ఆ అఖిలం మనదే అని తెలుసుకుని, ఆశయంతో, ఆత్మవిశ్వాసంతో, సంకల్పంతో, భారతం తారల వైపు చూస్తోంది.